TSOKACI Ashafa Murnai Barkiya Yayin da hauhawar farashi da rashin aikin yi ke addabar Afirka ɗungurugum, a gefe ɗaya kuma akwai wasu damam...
TSOKACI
Ashafa Murnai Barkiya
Yayin da hauhawar farashi da rashin aikin yi ke addabar Afirka ɗungurugum, a gefe ɗaya kuma akwai wasu damammaki da ke kunno kai, waɗanda suka kamata a runguma.
A cikin irin waɗannan damammaki da ba a cika ganin su ba, ’yan Afirka a halin yanzu suna fuskantar wahalhalun da suka samo asali daga hauhawar farashin man fetur da kuma tsadar takin zamani, lamarin da ke ƙara dagula tsadar abinci, kamar yadda alƙaluman hauhawar farashi na watanni biyu da suka gabata suka nuna.
Tun bayan turnuƙun yaƙin Amurka da Isra’ila da Iran ya ɓarke a ranar 28 ga Fabrairu, 2026, lokacin da sojojin Amurka da na Isra’ila suka ƙaddamar da hare-haren sama na haɗin gwiwa da aka wa laƙabi da “Operation Epic Fury”, hauhawar farashi a Nijeriya ta fara sake tashi a watan Maris, inda ta ƙaru daga kashi 15.06 cikin 100 a watan Fabrairu, zuwa kashi 15.38 cikin 100 a watan Maris na 2026.
Tun daga watan Maris na 2026, farashin litar man fetur (PMS) ya tashi zuwa sama da Naira 1,300, daga matsakaicin farashi na Naira 750 a baya; yayin da hauhawar farashi ta ci gaba da ƙaruwa, inda ta kai ƙololuwar watanni shida, wato kashi 15.93 cikin 100, kafin ta ɗan sauka zuwa kashi 15.91 cikin 100 bayan ƙasashen da ke yaƙi sun ayyana tsagaita wuta na ɗan lokaci.
Wannan sauyin yanayi a fili yana nuna cewa tattalin arzikin Nijeriya yana da alaƙa kai tsaye da tsarin samar da kayayyaki na duniya.
Yayin da nahiyar Afirka ta faɗa cikin damuwa da rashin abin yi, wannan rikici zai iya zama wata dama ta sake tsara makomar Afirka da kuma karkatar da ita zuwa wata hanya mai inganci.
Daraktar-Janar ta Hukumar Ciniki ta Duniya (WTO), Dakta Ngozi Okonjo-Iweala, da Gwamnan Babban Bankin Nijeriya (CBN), Yemi Cardoso, sun yi imanin cewa ya kamata ƙasashen Afirka su yi amfani da damar da sauyin yanayin tattalin arzikin duniya ya samar, domin mayar da nahiyar wata cibiyar gasa wajen zuba jari, masana’antu da ƙirƙire-ƙirƙire.
Da suke jawabi a Taron na Bakwai na Africa Emerging Markets Forum a Abuja, shugabannin biyu sun ce tashe-tashen hankulan siyasa da na ƙasa da ƙasa, sauyin tsarin kasuwanci, ci gaban fasaha da kuma sauye-sauyen yadda jarin duniya ke kwarara, duk da cewa suna haifar da rashin tabbas, suna kuma bai wa Afirka ɗaya daga cikin manyan damammakin da nahiyar ta samu cikin shekaru da dama domin ƙarfafa haɗin kan yankin, da sake fasalin tattalin arziƙi da kuma farfaɗo da farashin kayayyaki.
A cikin jawabin da ya gabatar a matsayin babban bako, Cardoso ya ce tattalin arzikin duniya yana fuskantar gagarumin sauyi, wanda ke tattare da ƙara tsanantar gasar kasuwanci, rage yawan zuba jari zuwa wuraren da ake ganin ba su da haɗari, da kuma saurin yaɗuwar fasahar ƙirƙira (AI), lamarin da ke buƙatar ƙasashen Afirka su sake duba dabarun ci gaban tattalin arzikin su.
Ya ce, “Tambayar yanzu ba ita ce ko tsarin duniya yana sauyawa ba, illa yadda za mu mayar da wannan sauyi daga tushen rauni zuwa tushen ci gaba da wadata da za ta amfani kowa.”
Ya bayyana manyan abubuwa uku da ke tsara makomar Afirka: rarrabuwar tsarin kasuwancin duniya, ƙara taka-tsantsan da masu zuba jari na ƙasa da ƙasa ke yi, da kuma haɓakar fasahar ƙirƙira.
A cewar sa, sake tsara hanyoyin samar da kayayyaki a duniya na bai wa Afirka damar faɗaɗa cikin gida da kuma haɓaka masana’antu.
Duk da ƙaddamar da Yarjejeniyar Ciniki ta Nahiyar Afirka (AfCFTA), Cardoso ya lura cewa cinikayyar da ake yi tsakanin ƙasashen Afirka har yanzu ba ta wuce kusan kashi 16 cikin 100 ne kawai na jimillar cinikayyar nahiyar ba, abin da ke nuna buƙatar kawar da shingayen ciniki ta hanyar inganta ababen more rayuwa na sufuri, daidaita hanyoyin kwastam da kuma hanzarta tsarin biyan kuɗaɗen cinikayya tsakanin ƙasashe.
Ya kuma yi gargaɗin cewa masu zuba jari na duniya suna ƙara yin zaɓe da taka-tsantsan, yana mai cewa ƙasashen da ke neman jari dole ne su nuna daidaiton manufofi, gaskiya da kuma amintattun cibiyoyi.
Ya ce, “Zamanin yawan kuɗin ruwa da ke neman riba ba tare da la’akari da haɗari ba ya ƙare. A yanzu masu zuba jari suna da zaɓuɓɓuka da yawa kuma ba sa da haƙurin fuskantar rashin tabbas.”
Cardoso ya ce ya kamata tattalin arzikin Afirka ya rage dogaro da jarin ƙasashen waje ta hanyar tattara kuɗaɗen ajiyar cikin gida, kuɗaɗen fansho, kadarorin kamfanonin inshora da kuma jarin ’yan Afirka mazauna ƙasashen waje domin samar da kuɗin ci gaba.
Ya bayyana amana da sahihancin gwamnati a matsayin “kadara ta tattalin arzikin ƙasa,” yana mai jaddada cewa dole ne masu zuba jari su kasance da kwarin gwiwa kan manufofin gwamnati fiye da sauye-sauyen siyasa.
Dangane da fasahar basirar wucin gadi, gwamnan CBN ya ce dole ne Afirka ta zama mai samar da fasaha maimakon kasancewa mai amfani da ita kawai, ta hanyar zuba jari a ingantaccen wutar lantarki, ababen more rayuwa na dijital, samar da intanet mai araha da kuma bunƙasa ƙwarewar matasa.
Da yake magana kan sauye-sauyen da Najeriya ta aiwatar a baya-bayan nan, Cardoso ya ce Babban Bankin ya mayar da hankali kan muhimman ayyukansa ta hanyar haɗa kasuwar musayar kuɗaɗen waje, dakatar da samar da kuɗaɗen tallafa wa gibin kasafin kuɗi daga Babban Bankin, ƙarfafa gaskiya a kasuwar canjin kuɗaɗen waje da kuma tsaurara manufofin kuɗi a lokacin da ya zama dole.
Ya ce waɗannan sauye-sauye masu wahala sun fara haifar da sakamako.
Ya ce, “Hauhawar farashi ta ragu daga manyan matakanta duk da matsalar makamashi, ajiyar kuɗaɗen waje ta ƙaru, yayin da tsarin hada-hadar kuɗi ya zama mafi aminci kuma bankuna sun ƙara samun ƙarfin jari.”
Cardoso ya bayyana ginshiƙai huɗu da ake buƙata domin samun wadata mai ɗorewa a Afirka: daidaiton tattalin arzikin ƙasa, samar da kasuwar nahiyar da aka haɗa gaba ɗaya, zuba jari na dogon lokaci, da kuma bunƙasa jarin ɗan Adam, musamman mata da matasa.
Ya ce, “Babu wata ƙasa da ta taɓa samun bunƙasar masana’antu yayin da take fama da hauhawar farashi mai ɗorewa da kuma rashin daidaiton farashin canjin kuɗi.”
Ya yi kira ga shugabannin Afirka da su shirya matasa domin tattalin arzikin da fasahar basirar wucin gadi za ta mamaye, tare da faɗaɗa damar da ake bai wa mata, yana mai cewa, “Afirka ba za ta iya tashi da fikafika ɗaya ba.”
A yayin wata tattaunawa da aka gudanar bayan jawabin, Okonjo-Iweala ta ce tsarin tattalin arzikin duniya da aka kafa bayan Yaƙin Duniya na Biyu yana fuskantar babban ƙalubale cikin shekaru da dama, amma ta yi watsi da ra’ayoyin da ke cewa dunkulewar tattalin arzikin duniya tana ƙarewa.
Ta ce, “Abin da muke gani ba ƙarshen dunkulewar tattalin arzikin duniya ba ne, illa sauyawar ta daga dogaro da juna bisa haɗin kai zuwa dogaro da juna bisa gasa.”
Ta bayyana cewa manyan kamfanoni na duniya suna neman wasu wurare daban-daban da za su mayar da cibiyoyin samar da kayayyaki, lamarin da ke bai wa ƙasashen Afirka damar jawo masana’antu da zuba jari a fannin masana’antu.
Sai dai ta yi gargaɗin cewa Afirka za ta amfana ne kawai idan gwamnatoci suka aiwatar da sauye-sauyen da suka dace.
Ta ce, “Idan muka gyara gidanmu, muna da damar jawo waɗannan hanyoyin samar da kayayyaki. Ba za su zo mana da kansu ba.”
Okonjo-Iweala ta yi kira ga ƙasashen Afirka da su daina dogaro da fitar da albarkatun ƙasa kawai, su mayar da hankali wajen gina hanyoyin samar da kayayyaki na yankuna da za su ba da damar sarrafa dimbin ma’adanai masu muhimmanci da nahiyar ke da su zuwa kayayyakin da ke da ƙarin daraja.
Ta ce, “Ga Afirka, maimakon tsarin hako albarkatu da fitar da su waje, ya kamata manufar ta kasance samar da ƙarin daraja da haɓaka yawan aiki ta hanyar bunƙasa hanyoyin samar da kayayyaki na ƙananan yankuna.”
Ta kuma bayyana AfCFTA a matsayin ɗaya daga cikin manyan kayan aikin tattalin arzikin Afirka, tare da kira ga gwamnatoci da su ƙara cinikayya tsakanin ƙasashen nahiyar sosai.
Ta ce, “Me ya sa ba za mu ƙara cinikayyar da muke yi tsakaninmu zuwa kashi 20 cikin 100 ba? Ko da za mu iya ninka ta cikin shekaru biyar ko shida masu zuwa, bari mu ƙara yin cinikayya a tsakaninmu.”
Shugabar WTO ta yabawa Babban Bankin Najeriya bisa dawo da amana ta hanyar sauye-sauyen manufofin kuɗi da na musayar kuɗaɗen waje. Sai dai ta jaddada cewa a ƙarshe dole ne daidaiton tattalin arzikin ƙasa ya inganta rayuwar talakawan Najeriya.
Ta ce, “Ina son in yaba wa Gwamnan Babban Bankin Najeriya kan aikin da shi da tawagarsa suka yi wajen daidaita kuɗi da manufofin kuɗi. Dole ne ’yan Najeriya su ji amfanin sauye-sauyen a cikin ainihin tattalin arziki.”
Ta kuma yi kira ga gwamnatoci da su inganta shugabanci, rage cikas na tsarin mulki da ƙarfafa cibiyoyi domin jawo zuba jari, tana mai cewa ya kamata masu zuba jari na cikin gida su kasance jagororin wannan yunƙuri.
Ta ce, “Ba za ka iya jawo zuba jari daga ƙasashen waje da gaske ba idan masu zuba jari na cikin gida ba sa zuba jari a ƙasar.”
Okonjo-Iweala ta ce Najeriya tana da wani nauyi na musamman saboda girmanta da tasirin tattalin arzikinta a faɗin Afirka.
Ta ce, “Najeriya tana da babban nauyi. Muna buƙatar haɓaka, bunƙasa da samar da ayyukan yi, ba domin kanmu kaɗai ba.”
Duk da ƙara yawaitar rashin tabbas a tattalin arzikin duniya, Cardoso da Okonjo-Iweala sun nuna kyakkyawan fata cewa Afirka za ta iya fitowa daga wannan yanayi da ƙarin ƙarfi ta hanyar ci gaba da sauye-sauye, ƙarfafa cibiyoyi, zurfafa haɗin kan yankin da kuma zuba jari a fannonin da ke samar da ci gaba.
Sun ce da dimbin albarkatun ƙasa da take da su, yawan matasa da kuma kasuwarta da ke ci gaba da faɗaɗa, Afirka tana da damar zama babbar ƙarfi a tattalin arzikin duniya idan shugabanninta suka ɗauki mataki cikin gaggawa tare da yin aiki tare.
.jpg)
No comments